ورزش و بیماریهای قلبی – عروقی
بیماریهای قلبی− عروقی مهمترین عامل مرگومیر در کل دنیا طی دو دهۀ اخیر بوده که علاوه بر وارد کردن تلفات زیاد، هزینههای اقتصادی زیادی را نیز به جوامع وارد کرده است. بیماریهای قلبی− عروقی شامل بیماریهای مختلفی میشود که از مهمترین آنها میتوان به بیماری کرونر قلبی، بیماری پرفشار خونی، سکته مغزی و نارسایی قلبی اشاره کرد. در کشورهای اروپایی افراد بین 65 تا 70 سال به بیماریهای قلبی− عروقی مبتلا میشوند و این در حالی است که سن ابتلا به این بیماری در ایران بهطور متوسط به 50 سال رسیده است (هاشم سزاوار؛ مدیر گروه بیماریهای قلبی− عروقی دانشگاه علوم پزشکی ایران). علل بیمارهای قلبی به نوع آن بیماری بستگی دارد که اغلب به علت آسیب رساندن به قلب یا رگهای خونی توسط آترواسکلروز ایجاد میشود. اصلیترین عامل بروز بیماری قلبی عروقی در افراد جامعه تصلب شرائین (آترواسکلروز) میباشد.
واژگان کلیدی: فعالیت بدنی، بیماریهای قلبی− عروقی، تصلب شرائین، عوامل خطرساز، کیفیت زندگی و مکانیزمها
مقدمه
امروزه با پیشرفت صنعت تکنولوژی، فضایی ایجاد شده است که با کمتحرکی و حتی بیتحرکی انسانها، با بیماریهای مجازی روبهرو شویم. این امر موجب افزایش روزافزون بیماریهای مزمن از جمله بیماریهای قلبی− عروقی شده که یکی از بیماریهای مزمن غالب در جهان نیز بهشمار میرود. این بیماری در ایالات متحده مهمترین عامل مرگومیر زنان و مردان محسوب میشود و در کشور ما نیز بعد از تصادفات جادهای، بیشترین آمار فوتیها را داراست. براساس آمارهای وزارت بهداشت بیش از 46 درصد مرگومیرها در ایران به بیماریهای قلبیعروقی مربوط میشود. برخی از عواملی که موجب ایجاد بیماریهای قلبی− عروقی در افراد میشوند، غیرقابل تغییر میباشند؛ نظیر سن، جنسیت، نژاد و سابقۀ خانوادگی. اما بسیاری دیگر از عواملی که قابل مداخله میباشند، شامل؛ فشار خون بالا، قند خون غیرطبیعی، کلسترول بالا، سیگارکشیدن، چاقی، رژیم غذایی پرچرب و کالری بالا و استرس مفرط هستند که میتوان با استفاده از برنامههای تمرینی ورزشی تا حد زیادی این عوامل را از بین برد. بر اساس تحقیقاتی که پژوهشگران انجام دادهاند تصور میشود که یکی از مشکلات مرتبط با خطر ابتلا به بیماریهای قلبی− عروقی، زندگیای دور از رفتارهای سبک زندگی سالم است. نوع پژوهش این یک مطالعۀ غیر آزمایشی (زمینهیابی) است که بهطور کلی از بیماران قلبی− عروقی سخن گفته شده است. این مقاله با روش توصیفی همبستگی و با استفاده از مطالعات انجام شده روی بیماران قلبی− عروقی و رابطۀ میان ورزش با آن اطلاعاتی جمع آوری کرده و ارائه دهیم. از یافتههای این پژوهش میتوان به وجود رابطۀ بین ورزش و بهبود حال عمومی مبتلایان به بیماری قلبی عروقی اشاره کرد.
انواع بیماریهای قلبی− عروقی
الف) بیماری کرونر قلبی: عروق کرونر که وظیفۀ انتقال و توزیع مواد غذایی اکسیژن و خون را به میوکارد (عضلۀ قلب) دارند، معمولاً به دلیل جمعشدن کلسترول در دیوارۀ داخلی رگها باریک شده و دچار آسیب میشوند. به عبارت دیگر تصلب شرائین در سرخ رگهای کرونر را بیماری کرونر قلبی میگویند.
ب) بیماری پـرفشار خونی: نام دیگر این بیماری، در اصطلاح پزشکی بیماری فشار خون است که به بالا بودن غیرطبیعی فشار خون اطلاق میشود.
ج) سکته مغزی: نوعی از بیماریهای قلبی− عروقی است که در نتیجه ترومبوز مغزی، آمبولی مغزی، تصلب شرائین در رگهای مغز و خونریزی مغزی ایجاد میشود.
د) نارسایی قلبی: ضعیف شدن عضلۀ قلب به دلایل مختلف موجب ایجاد بیماری نارسایی قلبی میشود که در نتیجه این بیماری مایعات اضافی در بدن تجمع پیدا میکند.
چگونگی دخیل شدن ورزش در درمان بیماریهای قلبی− عروقی
طی سالهای گذشته داروهای گوناگونی به منظور کنترل عوارض بیماری قلبی− عروقی و کاهش مرگومیر و بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا تولید شده است و با وجود اینکه شمار زیادی از درمانهای دارویی منجر به کاهش موفقیتآمیز مرگومیر شده است، اما محدودۀ تغییرات درمانی آن کم است و در نتیجه ظرفیتهای عملکردی و کیفیت زندگی آنها میتواند بهطور چشمگیری کاهش یابد. بنابراین برای مقابله با این معضل بزرگ و رو به رشد جوامع بشری، باید علاوه بر دارو درمانی، راهکارهای مطمئنتر و مناسبتری یافت. یکی از این روشها، درمانهای ورزشی است. برخلاف تحقیقات بهدست آمده از گذشته که بیان میکنند تنش جسمانی توسط ورزش تحریک شده و باعث ایجاد شرایط غیرعادی برای قلب میشود، نتایج تحقیقات اخیر نشان میدهد که فعالیتهای جسمانی حتی برای بیماران مبتلا به نقص عملکرد قلبی و بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، ایمن و سودمند است. بهعلاوه تمرینات ورزشی منظم میتواند منجر به افزایش استقلال برای فعالیتهای عادی روزانه، پیشگیری از ناتوانی عملکردی و وابستگی به شرایط و موقعیتهای خاص شود.
زمانی که تمرینات ورزشی به صورت منظم و زمانبندی شده انجام شوند، با ایجاد تغییرات عملکردی و در پی آن تغییرات ساختاری در قلب و عروق، علاوه بر بهبود جریان خون، از گسترش آتروسکلروز جلوگیری کرده و محافظت در برابر وقایع قلبی− عروقی را فراهم میآورند. علاوه بر اینها برنامههای توانبخشی قلبی مبتنی بر تمرین، علاوه بر ظرفیت عملکردی قلب و عروق، بهبودهایی در شاخصهای التهابی، بهبود عملکرد اتونومیک و بهبود کیفیت زندگی و در مجموع کاهش عمدۀ شروع ابتلا به بیماریهای قلبی− عروقی و مرگومیر ناشی از آن را موجب میشود.
تأثیرات فعالیت بدنی در بلند مدت
بر اساس تحقیقاتی که محققان انجام دادهاند، مشخص شده است که با بهکارگیری فعالیتهای ورزشی ترکیبی در بلندمدت، سازگاری متغیرهای وابسته شامل پروتئین واکنشی C، هموسیستئین و نیمرخ لیپیدی به تمرینات تناوبی، در مقایسه با تمرینات مقاومتی مفیدتر است که این امر موجب بهبود و کاهش عوامل خطرزای بیماریهای قلبی− عروقی میشود.
فعالیت بدنی از طریق تأثیر بر مکانیزمهای بیماری قلبی− عروقی CHD)) که عبارتند از؛ کاهش فشار خون، کاهش LDL-C، کلسترول تام (TC)، کاهش تری گلیسرید (TG)، افزایش HDL-C و برخی آثار فیزیولوژیک مانند افزایش حجم قلب و زیاد شدن ظرفیت گردش خون افراد نقش خود را ایفا میکند.
موارد کلی در مورد اثربخشی ورزش بر تقویت قلب و عروق
- در اثر ورزش، عروق خونی گشاد شده و سبب تسریع جریان خون میگردد و همچنین میزان هموگلوبین خون بیشتر میشود که در نتیجۀ این عمل، انتقال اکسیژن به قسمتهای مختلف بدن بهتر انجام میشود.
- ورزش مرتب، راهی است مناسب جهت پیشگیری از بروز بیماری فشار خون.
- ورزش میتواند میزان چربی خون را به حد متعادل برساند.
- میزان کلسترول خون در اثر تمرینات ورزشی به حد مطلوبی میرسد، خصوصاً اگر با رژیم غذایی همراه باشد.
- ورزش با تقویت عضلۀ قلب، تعداد ضربان قلب را در دقیقه کم میکند و این امر موجب میگردد تا قلب با نیروی بیشتری خونرسانی کند.
- با انقباض عضلات پا در حین ورزش، خون راحتتر به قلب باز میگردد و از بروز واریس در پاها جلوگیری مینماید.
- افرادی که ورزش میکنند، درصد بیشتری از دستگاه تنفسی خود را بهکار میگیرند، افزایش حجم تنفس در طول شب و روز موجب دریافت اکسیژن بیشتر و همچنین رساندن آن به اندامهای مختلف بدن میشود.
- افرادی که با ورزش کردن قابلیت دریافت و مصرف اکسیژن را در حد بالایی داشته باشند، زود خسته نمیشوند و کارایی بیشتری خواهند داشت.
- افزایش حجم تنفسی در افرادی که ورزش میکنند، موجب کاهش تعداد تنفس آنها در دقیقه شده و بر میزان اکسیژنگیری هر بار تنفس را میافزاید.
ورزشهای مخصوص برای تقویت قلب
- پیادهروی تند، پرش در جا، شنا، دوچرخهسواری، طناببازی و اسکی.
چه نوع روتین ورزشیای مناسب بیماران قلبی عروقی است؟
برای هر فرد روتین ورزشی متفاوتی وجود دارد. بنابراین روتین توانبخشی قلبی فرد بیمار میتواند به او کمک کند تا فعالیت خود را به آرامی، بهطور پیوسته و ایمن شروع کرده و افزایش دهد و همچنین فعالیتهای جدیدی که از آنها لذت میبرد را ترکیب کند. علاوه بر اینها اصلی به نام FITT وجود دارد که به افراد بیمار کمک میکند تا یک برنامۀ تمرینی متناسب با اهداف و سطح تناسب اندام خود را تنظیم کنند. در ادامه برای آشنایی بیشتر با این اصل هر کدام از کلمه های اختصاری FITT توضیح داده شده است.
FITT چیست؟
فرکانس(F): هر چند وقت یکبار؟ هدف ورزش، بیشتر روزهای هفته است.
شدّت (I): چقدر سخت ورزش کنید؟ میزان تلاش درک شده (RPE) که عبارت است از میزان سختیای که احساس میکنید بدنتان کار میکند است. این بر اساس احساس بدن شما در طول ورزش است؛ از جمله افزایش ضربان قلب، ضربان تنفس، تعریق و خستگی عضلانی.
زمان ((T: چه مدت؟ ثابت شده است که 150دقیقه ورزش در هفته برای سلامت قلب افراد مفید است.
نوع ((T: چه نوع؟
جدول حال حاضر نمونهای از یک برنامۀ ورزشی برای بیماران قلبی− عروقی است.
هفته
زمان
گرم کردن
دورۀ تمرین
سرد کردن
اول
هر دو روز یکبار
پنج دقیقه پیادهروی آسان
ده دقیقه پیادهروی با سرعت کم
پنج دقیقه پیادهروی آسان
دوم
هر دو روز یکبار
پنج دقیقه پیادهروی آسان
ده دقیقه پیادهروی با سرعت بیشتر
پنج دقیقه پیادهروی آسان
سوم
چهار بار در هفته
پنج دقیقه پیادهروی آسان
پانزده دقیقه پیادهروی با سرعت بیشتر
پنج دقیقه پیادهروی آسان و انجام حرکات کششی
چهارم
چهار بار در هفته
پنج دقیقه پیادهروی آسان
بیست دقیقه پیادهروی با سرعت بیشتر
پنج دقیقه پیادهروی آسان و انجام حرکات کششی
پنجم و ششم
حداقل پنج روز در هفته
ده دقیقه پیادهروی آسان
بیستوپنج تا سی دقیقه پیادهروی با سرعت بیشتر، شروع به باز و بسته کردن بازو
پنج دقیقه پیادهروی آسان و کشش برای هر پیاده روی
نتیجه گیری
سبک زندگی بیتحرک، یک عامل مهم خطر ابتلا به بیماریهای قلبی− عروقی است که هیچ مرز جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و یا جنسیتی ندارد و ممکن است هر قشری از جامعه چه سالمندان و چه کودکان، دچار این بیماری شوند. بهطور خلاصه بیماریهای قلبی− عروقی، عامل اصلی مرگومیر در کشورهای در حال توسعه و توسعهیافته است. عوامل خطرزا برای CVD در سراسر جهان ثابت است و این شامل عدم فعالیت بدنی است. مزایای فعالیت بدنی در اوقات فراغت برای کاهش CVD غیرقابل انکار است. پس سطوح فعالیت بدنی منظم و مناسب باعث تغییرات مطلوبی در برخی از عوامل خطرساز قلبی− عروقی میشود که این تغییرات موجب افزایش سلامتی افراد جامعه میگردد. این روزها به دلیل کمتوجهی به ورزش، تکتک افراد با کمتحرکی روبهرو هستند. اکنون وقت آن رسیده که با تغییر سبک زندگی و رواج دادن فعالیت بدنی در برنامه روزمره خود از آثار سوء جلوگیری کنیم.
منابع
آتشک، سیروان (1391). عنوان، فصلنامۀ پرستاری قلب و عروق، 25-16، (3) 2
رزاقی، ابوالقاسم؛ صادقی، حیدر؛ جوهری مقدم، عادل؛ آزما، کامران؛ معتمدی، پژمان (). مجله دانشگاه علوم پزشکی رازی ایران.
زمانی، سیدمصطفی (1401). مجلۀ نبض هوشمند سلامت.
کیهانی، دیانا؛ کارگر فرد، مهدی و مختاری، مهیار (1392). مجله اصول بهداشت روانی، 19-13، (17) 1
مقدسی، مهرزاد و حسینی، سید علی (1401). فعالیت بدنی و تندرستی، شرکت تضامنی انتشارات حتمی و شرکا، ص 50-42
Elahe Malekyian Fini, Sagad Ahmadizad Journal of shahid Sadoughi University of Medical Sciences, 2021
Shashi K Agarwal lnternational journal of general medicine 541-545, 2012
Naga Meka, Srikanth Katragadda,Biju Cherian, Rohit R Arora Therapeutic advances in cardiovascular disease 2 (2), 115-121, 2008
Physical Activity and Exercise in Cardiovascul ar Disease-Melissa kopruluoglu,Iiknur Naz 2022, 08, 02
Satoru Kodama, Shu Miao, Nobuhiro Yamada, Hirohito Sone International journal of sport and health science 4(Special-Hssue-2-2006), 325-338, 2006
Zahir Etemad, Nader Ismail Nasab- Journal of Kurdistan University of Medical Sciences, 2011
The effect of sports activities on some predictors of heart diseases – Yaqub Mehri Alvar, Alireza Ramezani Tehran,Shahid Rajaei University of Education
Dr. Nader Afshari, Effects of exercise on the heart – August 2023
https://nabzgroup.com/mag/exercise-for-heart-patients